50 ปี 6 ตุลาคม 2519: บทเรียนที่ยังไม่จางหาย

ครบรอบ 50 ปีเหตุการณ์ 6 ตุลาฯ ย้อนรอยผ่านหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เพื่อตั้งคำถามว่าเราเรียนรู้อะไรจากอดีตถึงปัจจุบัน

เสียงปืนที่ธรรมศาสตร์และสนามหลวง

เช้ามืดวันที่ 6 ตุลาคม 2519 ที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ ยังมีนักศึกษาและประชาชนที่ชุมนุมอยู่ภายในมหาวิทยาลัย การโจมตีเริ่มขึ้นราว 05.30 น. และดำเนินไปจนถึงช่วงสายของวันเดียวกัน ท้องสนามหลวงที่อยู่ติดกันกลายเป็นสถานที่ที่คนไทยจำนวนมากต้องจดจำไปตลอดชีวิต

เหตุการณ์ 6 ตุลาถูกอธิบายว่าเป็นการปราบปรามและลงประชาทัณฑ์ต่อผู้ชุมนุมฝ่ายซ้ายที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และสนามหลวง คำว่า "การปราบปราม" กับ "การลงประชาทัณฑ์" อาจเป็นคำที่คนรุ่นหลังอ่านแล้วรู้สึกห่างไกล แต่เมื่อแยกดูทีละคำ จะเห็นว่าหมายถึงการที่เจ้าหน้าที่รัฐใช้กำลังเข้าสลายการชุมนุม และการที่ฝูงชนร่วมกันทำร้ายผู้ที่ตกอยู่ในสถานการณ์นั้น ทั้งสองอย่างเกิดขึ้นใจกลางกรุงเทพมหานคร ไม่ใช่ในป่าหรือชายแดนห่างไกล

สิ่งที่ตามมาคือคำถามที่ตอบไม่ตรงกันจนถึงวันนี้ มีผู้เสียชีวิตกี่คน ตัวเลขทางการระบุผู้เสียชีวิต 46 คน รวมทั้งสองฝ่าย และผู้บาดเจ็บ 167 คน ขณะที่ป๋วย อึ๊งภากรณ์ ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิตมากกว่า 100 คน และมูลนิธิร่วมกตัญญูประมาณการสูงถึงมากกว่า 500 คน นอกจากนี้ยังมีผู้ถูกจับกุมกว่า 3,094 คน ตัวเลขที่ต่างกันกว่าสิบเท่าไม่ใช่เรื่องแปลกในเหตุการณ์ที่ความจริงถูกบันทึกจากหลายฝ่าย แต่ช่องว่างระหว่าง 46 กับกว่า 500 ก็บอกอะไรบางอย่างกับเรามากกว่าตัวเลขเอง

หลักฐานที่จับต้องได้ชิ้นหนึ่งคือภาพถ่าย นีล ยูเลวิช ช่างภาพสำนักข่าวเอพี บันทึกภาพเหตุการณ์ 6 ตุลา และภาพนั้นได้รับรางวัลพูลิตเซอร์ในปี 2520 ภาพหนึ่งภาพที่ผ่านสายตากรรมการระดับโลก กลายเป็นหลักฐานที่ทำให้เหตุการณ์นี้ไม่อาจถูกลบออกจากความทรงจำได้ง่าย ๆ

ผู้เขียนมองว่า สิ่งที่ทำให้ 6 ตุลายังถูกพูดถึงไม่ใช่แค่ความรุนแรงของเหตุการณ์ แต่อาจเป็นเพราะเรายังไม่มีคำตอบร่วมกันว่าอะไรคือความจริงของวันนั้น และคำถามนั้นก็ยังเปิดอยู่สำหรับทุกคนที่อ่านเรื่องนี้ในวันนี้

ภาพประกอบ: เสียงปืนที่ธรรมศาสตร์และสนามหลวง

บริบทและชนวนเหตุ

ย้อนกลับไปราวสามสัปดาห์ก่อนเช้ามืดวันที่ 6 ตุลาคม 2519 ตั้งแต่กลางเดือนกันยายน มีการชุมนุมต่อต้านการกลับประเทศของจอมพล ถนอม กิตติขจร ผู้ร่วมชุมนุมไม่ได้มีแค่นักศึกษา แต่รวมถึงกรรมกรและประชาชนทั่วไป

วันที่ 19 กันยายน 2519 จอมพล ถนอม กิตติขจร บวชเป็นสามเณรมาจากสิงคโปร์ และเดินทางถึงประเทศไทยราว 10.00 น. การกลับมาในสมณเพศทำให้เกิดคำถามในสังคมว่า การบวชเป็นเครื่องปกป้องตนเองจากแรงกดดันทางการเมืองหรือไม่ และรัฐบาลในขณะนั้นมีท่าทีอย่างไร คำถามเหล่านี้ไม่มีคำตอบร่วมกันในเวลานั้น และยังเป็นประเด็นที่ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์ถกเถียงกันต่อมา

จากนั้นเหตุการณ์เร่งตัวขึ้นอย่างรวดเร็ว วันที่ 24 กันยายน 2519 ช่างไฟฟ้าสองคนที่ออกติดโปสเตอร์ประท้วงที่จังหวัดนครปฐมถูกซ้อมจนเสียชีวิต และศพถูกนำไปแขวนคอ วันที่ 4 ตุลาคม นักศึกษาที่ธรรมศาสตร์แสดงละครจำลองการแขวนคอที่นครปฐม และวันที่ 5 ตุลาคม หนังสือพิมพ์ดาวสยามออกฉบับบ่าย นำภาพจากละครนั้นไปใช้ปลุกกระแส ภาพเดียวกันถูกอ่านต่างกันโดยสิ้นเชิง ฝ่ายหนึ่งเห็นการประท้วงความรุนแรงที่เกิดขึ้นจริง อีกฝ่ายถูกชักนำให้เห็นสิ่งที่ต่างออกไป และภายในไม่ถึงหนึ่งวัน ความตึงเครียดก็ระเบิดออก

ผู้เขียนมองว่า สิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างกลางเดือนกันยายนถึงต้นเดือนตุลาคม 2519 ไม่ใช่เพียงการชุมนุมทางการเมืองธรรมดา แต่คือช่วงเวลาที่สังคมไทยพยายามหาคำตอบว่าอดีตที่เพิ่งผ่านไปควรถูกจัดการอย่างไร และคำตอบที่แต่ละฝ่ายให้แตกต่างกันอย่างมากก็กลายเป็นรากของความขัดแย้งที่ปะทุขึ้นในวันที่ 6 ตุลาคม

เรื่องราวและบทเรียนจากหลักฐาน

เมื่อมองรายละเอียดของวันนั้น คำถามแรกคือใครลงมือ หลักฐานระบุว่าผู้ก่อเหตุไม่ได้มาจากกลุ่มเดียว แต่ประกอบด้วยตำรวจตระเวนชายแดน ตำรวจกองปราบ ตำรวจนครบาล ลูกเสือชาวบ้าน กระทิงแดง และประชาชนกลุ่มอื่น ผู้เขียนมองว่าการที่คนหลายกลุ่มมาอยู่ในที่เดียวกันตั้งแต่เช้ามืด ชวนให้ตั้งคำถามถึงการเตรียมการล่วงหน้า

อาวุธที่ใช้ไม่ได้จำกัดแค่ปืนพกหรือกระบอง หลักฐานระบุว่ามีทั้งปืนเล็กยาว ปืนพก เครื่องยิงลูกระเบิด ระเบิดมือ ปืนไร้แรงสะท้อนถอยหลัง และอาวุธต่อสู้รถถัง สิ่งนี้ไม่ใช่การสลายการชุมนุมด้วยไม้และโล่ แต่เป็นการใช้อาวุธสงครามในใจกลางเมือง

ป๋วย อึ๊งภากรณ์ อธิการบดีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ในขณะนั้น เขียนไว้ว่า วันที่ 6 ตุลาคม 2519 ตำรวจใช้อาวุธสงครามบุกมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และยิงไม่เลือกหน้า ข้อความนี้เป็นบันทึกของผู้ร่วมสมัยที่อยู่ในตำแหน่งรับผิดชอบมหาวิทยาลัยในวันนั้น

ภาพประกอบ: เรื่องราวและบทเรียนจากหลักฐาน

หลังจากนั้นมีการแขวนคอผู้เสียชีวิตและนำศพมาแสดงที่ท้องสนามหลวง มีการทุบตีศพด้วยเก้าอี้และไม้ โดยมีคนยืนดู บางคนยิ้มหรือหัวเราะ ผู้เสียชีวิตบางรายถูกยิง ถูกทุบตี และถูกเผา ขณะที่ป๋วยเขียนว่าบางรายถูกราดน้ำมันและเผาทั้งเป็น

คำถามที่ตอบยากคือ อะไรทำให้คนธรรมดากลายเป็นส่วนหนึ่งของการกระทำเช่นนี้ ไม่ใช่การกล่าวโทษคนทั้งชาติ แต่เป็นการตั้งคำถามต่อกลไกที่ทำให้ความรุนแรงกลายเป็นสิ่งที่คนยืนดูได้

ส่วนหนึ่งของคำตอบอาจอยู่ในวาทกรรมก่อนหน้านั้น เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน 2519 หรือราวสามเดือนก่อนเหตุการณ์ กิตติวุฑโฒภิกขุให้สัมภาษณ์ว่า การฆ่าคนเพื่อชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ ถือเป็นบุญกุศลเหมือนฆ่าปลาแกงใส่บาตรพระ เราไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย แต่การบันทึกว่ามีคำพูดเช่นนี้เกิดขึ้นจริง ช่วยให้เข้าใจว่าความรุนแรงในวันนั้นมีวาทกรรมที่พยายามทำให้มันชอบธรรมรองรับอยู่

ป๋วยยังระบุว่าเจตนาทำลายพลังนักศึกษาและประชาชนมีมานานแล้ว นี่เป็นข้อสังเกตของเขา ซึ่งชวนให้ผู้อ่านชั่งน้ำหนักว่า 6 ตุลาเป็นอุบัติเหตุ หรือเป็นผลของความตั้งใจที่สะสมมานาน

เย็นวันเดียวกัน เวลา 18.00 น. มีการประกาศรัฐประหาร เหตุการณ์ 6 ตุลาจึงกลายเป็นจุดเปลี่ยนทางการเมือง ต่อมาในวันที่ 16 กันยายน 2521 จำเลยทั้ง 18 คนในคดี 6 ตุลาได้รับนิรโทษกรรมและได้รับการปล่อยตัว การนิรโทษกรรมครั้งนั้นครอบคลุมทุกฝ่าย จึงปิดคดีลงโดยไม่มีใครต้องรับผิดชอบต่อการเสียชีวิตในวันนั้น

ผู้เขียนมองว่า ช่องว่างระหว่างการนิรโทษกรรมกับการไม่ได้รับคำตอบ ทำให้ 6 ตุลายังเป็นบาดแผลที่ไม่ปิดสนิท เมื่อไม่มีกระบวนการที่ทำให้สังคมรู้ความจริงครบถ้วน ความทรงจำจึงถูกส่งต่อผ่านเรื่องเล่าและภาพถ่ายมากกว่าบันทึกทางการ

50 ปีต่อมา: การรำลึกในปี 2569

ปีนี้ครบรอบ 50 ปีเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 เช้าวันที่ 6 ตุลาคม 2569 ที่สวนประติมากรรมประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ มีพิธีทำบุญและวางดอกไม้ไว้อาลัย ผู้ที่มาร่วมมีทั้งประชาชนทั่วไป นักศึกษา นักการเมืองจากหลายพรรค คนเดือนตุลา และญาติของผู้สูญเสีย กิจกรรมรำลึกที่ธรรมศาสตร์จัดต่อเนื่องสามวัน ระหว่างวันที่ 4–6 ตุลาคม ประกอบด้วยการฉายสารคดี เวทีวิชาการ ดนตรี และปิดท้ายด้วยการจุดเทียนรำลึก

ในวาระนี้ เครือข่ายจัดงานรำลึก 6 ตุลาฯ ชูประเด็น "ลบมรดกรัฐประหาร 6 ตุลาฯ" โดยรณรงค์ลงชื่อระหว่างวันที่ 16 กันยายน ถึง 6 ตุลาคม 2569 เพื่อเสนอให้ยกเลิกคำสั่งคณะปฏิรูปการปกครองแผ่นดิน ฉบับที่ 41 ซึ่งผู้จัดเห็นว่าเพิ่มโทษทางอาญาในกฎหมายหลายฉบับและยังส่งผลต่อคดีความทางการเมืองจนถึงปัจจุบัน และจะนำรายชื่อไปยื่นต่อพรรคการเมือง ข้อเสนอนี้เป็นจุดยืนของผู้จัด ซึ่งสังคมยังมีความเห็นต่างกัน แต่ก็สะท้อนว่า สำหรับคนจำนวนหนึ่ง ผลของวันนั้นไม่ได้จบลงเมื่อ 50 ปีก่อน

อีกด้านหนึ่ง ไทยพีบีเอสจัดนิทรรศการ "50 ปี 6 ตุลา : SCENE OF OCT. จากรอยแผลสู่อนาคต" ระหว่างวันที่ 21 กันยายน ถึง 16 ตุลาคม 2569 ชวนมองเหตุการณ์ผ่าน 6 ฉาก ตั้งแต่บทสนทนาข้ามรุ่น บทกวี บทเพลง ไปจนถึงศิลปะร่วมสมัย ผู้จัดระบุว่าการเรียนรู้เรื่อง 6 ตุลา ไม่ใช่แค่เข้าใจว่าอดีตเกิดอะไรขึ้น แต่ต้องตอบให้ได้ว่าวันนี้เราเรียนรู้อะไร และจะร่วมกันสร้างอนาคตที่แตกต่างได้อย่างไร

ผู้เขียนมองว่า 50 ปีคือระยะเวลาที่คนซึ่งอยู่ในเหตุการณ์จำนวนมากเริ่มจากไป ขณะที่คนรุ่นที่เกิดหลังจากนั้นกลายเป็นคนส่วนใหญ่ของสังคม การรำลึกในปีนี้จึงไม่ใช่แค่การจำ แต่คือการส่งต่อความทรงจำจากคนรุ่นหนึ่งไปสู่อีกรุ่นหนึ่ง ก่อนที่ประจักษ์พยานจะเหลือน้อยลงทุกที

บทสรุปและคำถามชวนคิด

การเรียนรู้ประวัติศาสตร์ 6 ตุลาคม 2519 อาจไม่ใช่การหาข้อสรุปว่าใครผิดใครถูก เพราะหลักฐานที่มีอยู่ยังทิ้งช่องว่างไว้หลายจุด ตั้งแต่จำนวนผู้เสียชีวิตที่ประมาณการต่างกันกว่าสิบเท่า ไปจนถึงการนิรโทษกรรมที่ปิดคดีโดยไม่มีใครต้องรับผิดชอบ สิ่งที่เราพอจะทำได้คือยอมรับว่าความจริงของวันนั้นมีหลายชั้น และแต่ละชั้นต้องการความอดทนในการทำความเข้าใจ ไม่ใช่ความเร็วในการตัดสิน

ผู้เขียนมองว่า สิ่งที่ 6 ตุลาสอนเราอาจไม่ใช่บทเรียนสำเร็จรูป แต่เป็นการเตือนว่าความเงียบและการไม่ตั้งคำถามมีราคาที่ต้องจ่ายเสมอ และคำถามที่แต่ละคนควรถามตัวเองอาจเป็นคำถามง่าย ๆ ว่า ถ้าวันหนึ่งเราเห็นความไม่เป็นธรรมเกิดขึ้นตรงหน้า เราจะเลือกยืนตรงไหน

50 ปีผ่านไป คำถามที่อยากฝากไว้คือ เมื่อเราจำเหตุการณ์หนึ่งได้แล้ว เราจะทำอะไรกับความจำนั้น เพื่อให้มันมีความหมายต่อคนรุ่นถัดไป?