ใบกะเพรากับคำถามที่ยังไม่มีคำตอบ: เรารู้จัก 'การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่' ดีพอหรือยัง

เมื่อกระทรวงเกษตรฯ สั่งสอบการจดทะเบียนกะเพรา 4 สายพันธุ์ของซีพีแรมภายในหนึ่งสัปดาห์ ผู้อ่านหลายคนสงสัยว่าการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่หมายถึงอะไร กระทบใคร และมีข้อจำกัดตรงไหน บทความนี้เรียงสิ่งที่ตรวจเทียบได้จากหลายแหล่ง และบอกด้วยว่าอะไรยังไม่มีคำตอบ

หนึ่งสัปดาห์ที่กระทรวงเกษตรฯ สั่งสอบ 'กะเพรา'

รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ สุริยะ จึงรุ่งเรืองกิจ สั่งให้กรมวิชาการเกษตรตรวจสอบคำขอคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ของบริษัทซีพีแรม จำกัด ซึ่งครอบคลุมกะเพรา 4 สายพันธุ์ โดยให้เวลาหนึ่งสัปดาห์ สิ่งที่ขอให้ตรวจมีทั้งความถูกต้องตามกฎหมาย และคำถามว่าพันธุ์ใหม่ทั้งสี่ซ้ำกับกะเพราพื้นเมืองที่มีบันทึกอยู่ในฐานข้อมูลวิจัยของทางการหรือไม่

ปัจจุบันมีกะเพราที่ได้รับความคุ้มครองตามพระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 รวม 5 สายพันธุ์ เป็นของซีพีแรม 4 สายพันธุ์ ชื่อแก้วจุรี 01, 02, 03 และ 04 และของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์อีก 1 สายพันธุ์ ผู้เขียนมองว่า ตัวเลขนี้ช่วยตั้งหลักได้ว่า เรื่องที่กำลังตรวจสอบคือกะเพราที่จดทะเบียนไว้ไม่กี่สายพันธุ์ ไม่ใช่กะเพราทั้งประเทศ

ซีพีแรมไม่ได้จำหน่ายเมล็ดพันธุ์ทั้ง 4 สายพันธุ์ให้ประชาชนทั่วไป แต่ปลูกผ่านเกษตรกรในเครือข่าย เพื่อส่งผลผลิตเข้าโรงงานของบริษัท ผู้บริหารบริษัทแถลงว่าไม่ได้มีวัตถุประสงค์เพื่อขายเมล็ดพันธุ์

ภาพประกอบ: หนึ่งสัปดาห์ที่กระทรวงเกษตรฯ สั่งสอบ 'กะเพรา'

ทำไมใบกะเพราถึงกลายเป็นเรื่องใหญ่

ผู้ปลูกและผู้ค้ากะเพราในหลายพื้นที่กังวลเรื่องสิทธิในการปลูก ขยายพันธุ์ เก็บเมล็ดไว้ใช้ต่อ และขายกะเพราต่อไป

ฝั่งรัฐตอบว่า ประชาชนยังปลูก เก็บใบขาย ทำอาหาร และแปรรูปกะเพราทั่วไปได้ตามปกติ และเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อในรอบถัดไปได้ภายใต้เงื่อนไขของกฎหมาย ข้อจำกัดอยู่ที่การนำเมล็ดพันธุ์ของสายพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองไปผลิตและจำหน่ายเป็นการค้า ซึ่งกรมวิชาการเกษตรระบุว่ากระทบสิทธิของผู้ทรงสิทธิ ส่วนรัฐมนตรีสรุปสั้น ๆ ว่าห้ามนำพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองไปขายต่อ กรมฯ ย้ำให้แยกสองเรื่องนี้ออกจากกัน และไม่ควรเหมารวมว่าเมล็ดกะเพราทุกชนิดห้ามเก็บหรือห้ามขายต่อ

ผู้เขียนมองว่า ความสับสนส่วนหนึ่งน่าจะมาจากคำว่า "คุ้มครอง" ซึ่งในกรณีนี้หมายถึงสิทธิเหนือสายพันธุ์ที่ปรับปรุงขึ้นใหม่ ไม่ได้หมายถึงการห้ามปลูกกะเพราโดยทั่วไป

ภาพประกอบ: ทำไมใบกะเพราถึงกลายเป็นเรื่องใหญ่

แกะหลักเกณฑ์: ได้สิทธิในพันธุ์ใหม่ ไม่ได้แปลว่าได้สิทธิเหนือกะเพราทุกต้น

กรมวิชาการเกษตรอธิบายว่า สิทธิเกิดเฉพาะกับพันธุ์ที่ปรับปรุงขึ้นใหม่และผ่านเกณฑ์ตรวจสอบของกรมเท่านั้น ไม่กระทบสายพันธุ์ดั้งเดิม พันธุ์พื้นเมือง หรือพันธุ์ทั่วไปที่เกษตรกรปลูกกันอยู่ ตัวกฎหมายแยกไว้เช่นกัน พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ให้ความหมายของ "พันธุ์พืชพื้นเมืองทั่วไป" ว่าเป็นพันธุ์พืชที่กำเนิดในประเทศหรือมีอยู่ในประเทศซึ่งใช้ประโยชน์อย่างแพร่หลาย และรวมถึงพันธุ์พืชที่ไม่ใช่พันธุ์พืชใหม่ ตัวบทกฎหมายและกฎกระทรวงที่เกี่ยวข้องเปิดให้อ่านได้ที่เว็บไซต์กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

แก้วจุรีพัฒนามาจากกะเพราพื้นเมืองสายพันธุ์หนึ่ง โดยใช้สารเคมีชักนำให้ชุดโครโมโซมเพิ่มขึ้น ร่วมกับการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ จนได้ใบใหญ่ขึ้นตามความต้องการของบริษัท กรมวิชาการเกษตรและซีพีแรมระบุตรงกันว่าพัฒนาร่วมกับมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

ซีพีแรมยื่นคำขอคุ้มครองแก้วจุรี 01 เมื่อวันที่ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2566 ช่วงคุ้มครองของทั้งสี่สายพันธุ์อยู่ระหว่าง พ.ศ. 2567 ถึง 2579 รวม 12 ปี

กฎหมายไทยให้อายุการคุ้มครอง 12 ปีกับพืชที่ให้ผลผลิตตามลักษณะประจำพันธุ์ได้ภายในสองปีหลังปลูก กรมวิชาการเกษตรเทียบไว้ว่า อนุสัญญา UPOV 1991 กำหนดขั้นต่ำโดยทั่วไปไม่น้อยกว่า 20 ปี และไม่น้อยกว่า 25 ปีสำหรับไม้ยืนต้นและองุ่น ซึ่งตรงกับข้อความในมาตรา 19 ของอนุสัญญา

ประกาศของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์กำหนดชนิดพืชที่ขอจดทะเบียนเป็นพันธุ์พืชใหม่ได้รวม 107 รายการใน 6 กลุ่ม กะเพราอยู่ในกลุ่มพืชผัก ร่วมกับพืชอื่นอย่างข้าว พริก ทุเรียน และกล้วยไม้ กฎหมายยังกำหนดให้ผู้ที่เก็บ จัดหา หรือรวบรวมพันธุ์พืชพื้นเมืองทั่วไปหรือพันธุ์พืชป่าเพื่อปรับปรุงพันธุ์ในทางการค้า ต้องได้รับอนุญาตและทำข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์

ภาพประกอบ: แกะหลักเกณฑ์: ได้สิทธิในพันธุ์ใหม่ ไม่ได้แปลว่าได้สิทธิเหนือกะเพราทุกต้น

เสียงที่ยังเห็นต่าง

สมาคมการค้าเมล็ดพันธุ์ไทยระบุว่า ตลาดยังมีทางเลือกเมล็ดพันธุ์กะเพรามากกว่า 300 สายพันธุ์ และเกษตรกรมีเสรีภาพในการเลือกซื้อพันธุ์ที่เหมาะกับพื้นที่ ปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ระบุตัวเลขเดียวกัน เครือซีพีก็ระบุเช่นนี้ในแถลงการณ์ที่สื่อเผยแพร่เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม 2569 ซีพีแรมชี้แจงเพิ่มว่าไม่ได้เป็นเจ้าของกะเพราทุกสายพันธุ์ และเกษตรกรกับประชาชนยังปลูก ขาย และทำอาหารจากกะเพราสายพันธุ์อื่นได้ตามปกติ คำชี้แจงนี้เป็นของบริษัท แต่ชี้ไปทางเดียวกับคำอธิบายของกรมวิชาการเกษตร

ฝั่งที่กังวลมองไปไกลกว่ากะเพรา วิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ เลขาธิการมูลนิธิชีววิถี (BioThai) เตือนว่า หากไทยเข้าร่วมอนุสัญญา UPOV 1991 สิทธิของเกษตรกรในการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อหรือคัดเลือกพันธุ์อาจถูกจำกัด รวมถึงการแจกจ่ายพันธุ์ให้เพื่อนบ้านซึ่งอาจเข้าข่ายผิดกฎหมายได้ ขึ้นอยู่กับข้อกำหนดและเงื่อนไข นายกสมาคมชาวนาและเกษตรกรไทยยืนยันไม่เห็นด้วยกับการเข้าร่วม UPOV 1991

คำเตือนเหล่านี้ว่าด้วยอนาคต ยังไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว กรมวิชาการเกษตรระบุว่าไทยยังอยู่ระหว่างศึกษาข้อดีข้อเสีย และการปรับ พ.ร.บ. ให้สอดคล้องกับ UPOV 1991 กำลังเปิดรับฟังความเห็นจากทุกภาคส่วน ผู้เขียนมองว่า ความกังวลเรื่อง UPOV 1991 เป็นเรื่องของกฎหมายที่ยังไม่เปลี่ยน ไม่ใช่ผลโดยตรงจากการจดทะเบียนของซีพีแรม แต่กรณีกะเพราทำให้คนจำนวนมากหันมาอ่านว่ากฎหมายพันธุ์พืชเขียนไว้อย่างไร ซึ่งน่าจะเป็นประโยชน์ต่อการถกเถียงที่ตามมา

แล้วเราควรตั้งคำถามอะไรต่อไป

ณ วันที่ตรวจสอบบทความนี้ ผู้เขียนยังไม่พบผลการตรวจสอบของกรมวิชาการเกษตรที่เปิดเผยต่อสาธารณะในแหล่งที่เปิดอ่านได้ คำถามที่ค้างอยู่จึงมีอย่างน้อยสองข้อ ผลเทียบพันธุ์ใหม่กับกะเพราพื้นเมืองจะออกมาอย่างไร และรายละเอียดจะเปิดเผยให้คนนอกวงการเห็นแค่ไหน

อีกคำถามอยู่ที่ตัวเรา การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ให้รางวัลแก่คนที่ลงทุนพัฒนาสายพันธุ์ ขณะที่กะเพราหน้าบ้านของหลายคนเป็นของที่ใช้กันมานาน ถ้าต้องหาจุดสมดุลระหว่างสองอย่างนี้ เราอยากเห็นกติกาแบบไหน และอยากให้ใครนั่งอยู่ในวงที่ร่างกติกานั้น