ใครตั้งศูนย์ให้ตาชั่ง

ถ้ามีรัฐบาล AI เมืองไทยยังมีคอร์รัปชันอยู่หรือไม่ · ตอนที่ 1 ของซีรีส์ เมื่อเมืองไทยต้องมีรัฐบาล AI มันจะเกิดอะไรขึ้น

ผู้หญิงในชุดประจำชาติ

ปี 2568 มีวิดีโอหนึ่งปรากฏต่อรัฐสภาแอลเบเนีย เป็นภาพผู้หญิงในชุดประจำชาติ บอกสมาชิกสภาว่า "ไม่ได้มาแทนที่คน แต่มาช่วยคน" ผู้สื่อข่าวที่รายงานเรื่องนี้ระบุว่าไม่ชัดว่าวิดีโอถูกสร้างขึ้นอย่างไร และคำพูดเหล่านั้นมาจากไหน คำพูดข้างต้นเราแปลเป็นไทยจากรายงานภาษาอังกฤษเพียงแหล่งเดียว

ภาพนั้นคือ Diella ระบบ AI ที่นายกรัฐมนตรี Edi Rama มอบหมายให้ดูแลการประมูลของรัฐ Rama กล่าวว่าการประมูลจะ "ปลอดคอร์รัปชัน 100 เปอร์เซ็นต์" (สองแหล่งนี้รายงานคำปราศรัยครั้งเดียวกัน)

ผู้นำฝ่ายค้าน Sali Berisha ถามกลับว่า ใครจะควบคุม Diella (รายงานจากแหล่งเดียว)

คำถามที่ไม่ไกลตัว

คำถามนี้ไม่ไกลตัวเรา ดัชนีการรับรู้การทุจริต (CPI) ปี 2025 ที่ Transparency International ประกาศเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2569 ให้ไทย 33 คะแนนจาก 100 อยู่อันดับ 116 จาก 182 ประเทศ ลดลงหนึ่งคะแนนจากปีก่อน ค่าเฉลี่ยของทั้งโลกอยู่ที่ 42 ปี 2567 ไทยได้ 34 (ตัวเลขปีก่อนนี้พบจากแหล่งรองแหล่งเดียว เรายังไม่ได้ตรวจกับชุดข้อมูลเต็มของ TI)

ด้านเทคโนโลยี งานวิจัยของ NIDA ที่เผยแพร่ในวารสาร ป.ป.ช. เดือนมิถุนายน 2569 จัดไทยอยู่ในกลุ่มที่ยังไม่พบการใช้ AI ตรวจจับหรือคาดการณ์ทุจริตล่วงหน้า เมื่อเดือนมกราคม 2569 ทีมบริหารรัฐบาลประชาชนเสนอระบบเตือนความเสี่ยงชื่อ AI Red Flag ตอนนั้นยังเป็นข้อเสนอ ไม่มีกรอบเวลาหรืองบเฉพาะ ต่อมาปลายเดือนพฤษภาคม 2569 ทีมผู้สมัครผู้ว่าฯ กรุงเทพฯ ของพรรคประชาชนเปิดตัว Bangkok Redflag AI ให้ทดลองใช้ ข่าวระบุว่าเป็นรุ่นทดลองและข้อเสนอเชิงนโยบาย ไม่ระบุว่าอยู่ในการใช้งานของหน่วยงานรัฐ (ข้อมูลแต่ละช่วงมาจากแหล่งเดียว และงานวิจัยใช้ข้อมูลทุติยภูมิปี 2563–2568)

ก่อนจะเชื่อหรือไม่เชื่อคำสัญญาแบบ "ปลอดคอร์รัปชัน 100 เปอร์เซ็นต์" มาดูว่าหลักฐานที่มีบอกอะไร

หลักฐานที่มีอยู่

ProZorro — ระบบที่ช่วยได้ และจุดอ่อนที่ผู้ศึกษาระบุ ยูเครนมีระบบจัดซื้อจัดจ้างออนไลน์ชื่อ ProZorro วิทยานิพนธ์ปริญญาโทจากนอร์เวย์ (ปี 2560) เทียบราคาจัดซื้อก่อนและหลังมีระบบ พบว่าราคาต่ำลง เห็นผลชัดกว่าในการซื้อสินค้าเมื่อเทียบกับบริการและงานก่อสร้าง และผลนั้นลดลงเมื่อเวลาผ่านไป ผู้เขียนใช้ราคาและการแข่งขันเป็นตัวแทนของการทุจริต เพราะระบุว่าการทุจริตเป็นเรื่องซับซ้อนและวัดยาก

งานศึกษาอีกชิ้นในปี 2562 สรุปว่าระบบเพิ่มความโปร่งใสและความเป็นกลาง ลดการทุจริต และช่วยประหยัดงบ แต่บทคัดย่อไม่ให้ตัวเลข ผู้เขียนยังระบุจุดอ่อนไว้หลายข้อ เช่น สัดส่วนการจัดซื้อแบบไม่แข่งขันที่ยังสูง การอ้าง "เหตุเร่งด่วน" ให้เหลือผู้เสนอรายเดียว การแก้เงื่อนไขหรือแบ่งหัวข้อจัดซื้อเพื่อเลี่ยง และกลไกร้องเรียนที่ไม่มีประสิทธิผล (ทั้งสองงานเราอ่านจากบทคัดย่อ และแต่ละงานพบเพียงแหล่งเดียว)

อีกมุมมาจากสื่อ Kyiv Post ต้นปี 2560 ซึ่งรายงานคำของนักเคลื่อนไหวสองคนว่า ในปี 2559 มีรายงานการซื้อแบบไม่โปร่งใส 130,000 รายการ และราว 70% ของรายงานย้อนหลังมีข้อมูลไม่ครบ ตัวอย่างที่ยกมามีทั้งการซ่อมถนนโดยไม่มีการแข่งขัน และการแบ่งซื้อเพื่อเลี่ยงเกณฑ์ประมูล (แหล่งเดียว ตัวเลขเป็นของนักเคลื่อนไหว ไม่ใช่ผลตรวจอิสระ และเป็นข้อมูลปี 2559)

งานวิจัยสองชิ้นแรกศึกษาระบบจัดซื้อออนไลน์ที่เปิดข้อมูล ไม่ได้ศึกษา AI

เสียงเตือนจากนักวิจัย — Köbis Nils Köbis นักวิจัยจากสถาบัน Max Planck ซึ่งเขียนให้ Transparency International เมื่อปี 2566 นิยาม corrupt AI ไว้ว่า "การใช้ระบบ AI ในทางมิชอบโดยผู้มีอำนาจสาธารณะเพื่อประโยชน์ส่วนตน" และชี้ปัจจัยเสี่ยงสี่ข้อ คือ ปฏิเสธรับผิดได้ง่ายขึ้นและห่างจากผู้ได้รับผลกระทบ การทำให้อัลกอริทึมถูกครอบงำกระทบคนจำนวนมากพร้อมกัน ผู้เปิดโปงที่อาจมีน้อยลง และโค้ดกับข้อมูลที่ไม่เปิดเผยทำให้ตรวจสอบยาก แนวคิดเดียวกันปรากฏในเอกสารของ TI ปี 2565 ที่ Köbis เป็นผู้เขียนร่วม ซึ่งแบ่งวิธีเกิด corrupt AI เป็นการออกแบบ การบิดเบือน และการนำไปใช้ (เป็นแหล่งต้นทางเดียว โพสต์กับเอกสารเป็นงานของผู้เขียนชุดเดียวกัน และเราอ่านได้เพียงหน้าสรุปของเอกสาร)

ข้อสังเกตของเราจากการอ่านโพสต์นี้คือ ตัวอย่างหลายข้อ เช่น การครอบงำอัลกอริทึมในการจัดซื้อ เป็นสถานการณ์ที่เป็นไปได้ ไม่ใช่กรณีที่มีเอกสารยืนยัน (การประเมินนี้เป็นของเรา ไม่ใช่คำของผู้เขียนโพสต์)

แอลเบเนีย — คำประกาศที่ยังไม่มีผลลัพธ์ กลับไปที่ Diella รายงานของ Tirana Times และ Ada Derana เมื่อกันยายน 2568 ตรงกันว่ายังไม่มีรายละเอียดว่าระบบนี้ตัดสินใจประมูลอย่างไร และใครกำกับดูแล Tirana Times ระบุเพิ่มว่า ณ ตอนนั้นไม่มีหลักฐานว่าระบบนี้เปลี่ยนผลการจัดซื้อใด (เป็นรายงานเมื่อกันยายน 2568 เรายังไม่ได้ตรวจว่ามีผลลัพธ์ใหม่หลังจากนั้น)

Berisha กล่าวว่า Diella ขัดรัฐธรรมนูญเพราะไม่ใช่มนุษย์ และจะนำเรื่องไปศาลรัฐธรรมนูญ (เหตุผลที่ว่า "เพราะไม่ใช่มนุษย์" พบในแหล่งเดียว) ต่อมา ส.ส. ฝ่ายค้านพรรค Democratic Party 39 คนยื่นคำร้องต่อศาล ซึ่งวินิจฉัยเมื่อ 8 ตุลาคม 2569 ด้วยเสียงข้างมากให้ยกคำร้อง โดยอาศัยเหตุด้านอำนาจพิจารณาและสถานะผู้ร้อง ไม่ได้วินิจฉัยเนื้อหา ศาลยังระบุว่าการใช้ AI ไม่อาจเปลี่ยนระเบียบรัฐธรรมนูญว่าด้วยอำนาจ ความรับผิดชอบ และการตรวจสอบของรัฐ (เราอ่านจากรายงานข่าว ยังไม่ได้อ่านคำวินิจฉัยฉบับเต็ม)

ภาพสมมติของเราเอง — ถ้าขยายไปทั้งประเทศ นายกรัฐมนตรีแอลเบเนียประกาศมอบหมายเรื่องการประมูลภาครัฐให้ Diella แต่ถ้าขยายภาพนี้ไปทั้งประเทศ คำถามจะใหญ่ขึ้นตามไปด้วย ต่อไปนี้เป็นการทดลองทางความคิดของ OnTheBridge ไม่ใช่ข้อเสนอของพรรคหรือหน่วยงานใด สมมติว่ากติกาที่ AI ต้องทำตามมาจากประชามติ พรรคการเมืองทำหน้าที่ฝ่ายค้านตรวจสอบ และการแก้กติกาต้องผ่านสภาผู้แทนราษฎร

กฎหมายประชามติฉบับที่ 2 ซึ่งมีผลตั้งแต่ 22 ตุลาคม 2568 เปิดให้จัดประชามติวันเดียวกับการเลือกตั้งได้ และให้ประชาชนเข้าชื่อเสนอคำถามทางออนไลน์ได้ ข้อมูลที่ให้ประชาชนต้องไม่ชี้นำให้เห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วย และ กกต. ต้องเผยแพร่ให้ทุกฝ่ายแสดงความเห็นอย่างเท่าเทียม (ข้อมูลส่วนหลังพบในแหล่งเดียว)

ผู้เขียนมองว่ากติกาแบบนี้ตอบได้เพียงว่าประชาชนจะมีส่วนกำหนดกติกาอย่างไร ยังไม่ตอบว่าใครตรวจว่าเครื่องทำตามกติกา

สามเรื่องที่หลักฐานชี้

ผู้เขียนมองว่าหลักฐานที่เรามีชี้ไปที่สามเรื่อง

ข้อแรก ในงานปี 2562 ที่เราอ่าน ผู้ศึกษาระบุจุดอ่อนที่ระบบเปิดข้อมูลยังเหลืออยู่ ซึ่งอยู่ตรงช่องทางที่ยังให้คนเลือกวิธีหรืออ้างข้อยกเว้นได้ เช่น เหตุเร่งด่วน หรือการแก้เงื่อนไข รายงานข่าวปี 2560 ที่อ้างนักเคลื่อนไหวก็ชี้ไปที่ช่องคล้ายกัน คือการแบ่งซื้อและการซื้อที่ไม่ผ่านการแข่งขัน

ข้อสอง เมื่อมอบงานให้เครื่อง อำนาจไม่ได้หายไป แต่ไปรวมอยู่ที่คนเขียนกติกา คนป้อนข้อมูล และคนที่แก้ระบบได้ ซึ่งตรงกับสิ่งที่ Köbis เตือนเรื่องความเสียหายที่ขยายถึงคนจำนวนมากพร้อมกัน และโค้ดที่ตรวจสอบยาก และตรงกับคำถามของ Berisha ที่ว่าใครจะควบคุม Diella ในทางกฎหมาย ศาลรัฐธรรมนูญแอลเบเนียระบุว่าเครื่องมือทางเทคโนโลยีไม่อาจสร้างหรือโอนอำนาจของรัฐ

ข้อสาม จากที่เราค้นได้ ยังไม่พบประเทศใดที่ AI บริหารทั้งระบบ จึงยังไม่มีผลลัพธ์ให้ดู และงานวิจัยสองชิ้นที่เราอ่านเป็นเรื่องระบบจัดซื้อออนไลน์ ไม่ใช่ AI คำถามหลักของบทความนี้จึงยังไม่มีหลักฐานตอบตรง ๆ

สามคำถามที่ใช้ได้ทุกที่

เมื่อได้ยินว่า "ระบบนี้ไม่มีทางทุจริต" ลองถามสามข้อ ข้อแรก ใครเป็นคนเขียนกติกาของระบบ ข้อสอง ใครตรวจว่าระบบทำตามกติกา และตรวจได้จริงหรือเปล่า ข้อสาม ถ้าระบบทำผิด ใครมีสิทธิ์หยุดหรือแก้ และใครรับผิดชอบ

คำถามสามข้อนี้ใช้ได้กับระบบใดก็ตามที่อ้างว่าไม่มีทางทุจริต ไม่ว่าจะเป็น AI หรือไม่

คำถามที่ไม่ต้องการคำตอบ

ถ้าวันหนึ่งต้องเลือกไว้ใจอะไรสักอย่างแทนคน เราจะไว้ใจเพราะอะไร และเราพร้อมจะตรวจสอบสิ่งนั้นบ่อยแค่ไหน

บทความนี้เรียบเรียงจากรายงานข่าว งานวิจัย และเอกสารที่อ้างอิงไว้ ไม่ได้มีการสัมภาษณ์ใคร ส่วน "ภาพสมมติ" เป็นการทดลองทางความคิดของ OnTheBridge ข้อมูลตรวจกับแหล่งที่มา ณ วันที่ 16 ตุลาคม 2569